Ventilatie

Ventileren betekent het gecontroleerd verversen van lucht in de woning. Daarbij wordt warme, vervuilde binnenlucht afgevoerd en koelere buitenlucht aangevoerd. In de context van hittestress gaat ventileren nadrukkelijk over het afvoeren van overtollige warmte, niet alleen over luchtkwaliteit.

Tijdens warme perioden kan warmte zich opstapelen in woningen, vooral in goed geïsoleerde gebouwen, appartementen op hogere verdiepingen en woningen met veel zoninstraling. Ventilatie helpt om deze opgebouwde warmte te verminderen, met name wanneer dit slim en op het juiste moment gebeurt.

Waarom is ventileren een effectieve maatregel tegen hittestress?

Ventilatie is een relatief laagdrempelige en energiezuinige maatregel om hittestress te beperken:

• Warmteafvoer
  Door te ventileren wanneer het buiten koeler is dan binnen (bijvoorbeeld ’s nachts en in de vroege ochtend) kan opgeslagen warmte uit de woning worden afgevoerd. Dit heet ook wel nachtventilatie.

• Verbetering van thermisch comfort
  Luchtstroming zorgt voor verkoeling en verhoogt het comfortgevoel, zelfs wanneer de temperatuur maar beperkt daalt.

• Geen extra koelinstallaties nodig
  In tegenstelling tot actieve koeling (zoals airco’s) vraagt ventilatie weinig tot geen extra energie en voorkomt het piekbelasting op het elektriciteitsnet.

• Samenwerking met andere maatregelen
  Ventilatie werkt het best in combinatie met zonwering, goede isolatie en beperking van interne warmtebronnen.

Waarom is ventileren interessant voor woningcorporaties?

Voor corporaties is ventilatie een praktische en schaalbare maatregel:

• Geschikt voor bestaande bouw
  Ventilatie-oplossingen zijn vaak toepasbaar zonder ingrijpende renovaties.

• Kosten-effectief
  Optimaliseren van bestaande ventilatiesystemen of bewonersgedrag vraagt relatief beperkte investeringen.

• Gezondheidswinst
  Naast verkoeling draagt ventilatie bij aan een gezond binnenklimaat (minder vocht, CO₂ en vervuiling).

• Bewonersgericht
  Ventileren sluit goed aan bij gedragsmaatregelen en kan met duidelijke instructies en hulpmiddelen worden ondersteund.

Ventileren kan plaatsvinden via mechanische ventilatie, gebalanceerde ventilatie of door natuurlijke ventilatie zoals het openen van ramen en deuren (doorspuien).
Bij mechanische ventilatie wordt lucht automatisch afgevoerd. Bij gebalanceerde ventilatie gebeurt zowel de aan- als afvoer automatisch. Natuurlijke ventilatie wordt door bewoners zelf uitgevoerd.

Volgens de RAAK-onderzoek Hitte in de woning is nachtelijke ventilatie één van de efficiëntste koelmaatregelen, zeker in combinatie met het verminderen van zoninstraling.

Ventileren is het meest effectief wanneer dit gebeurt op momenten dat de buitentemperatuur lager is dan de binnentemperatuur, zoals in de avond en nacht. Door ramen langdurig open te zetten kan opgebouwde warmte worden afgevoerd. Het tegenover elkaar openen van ramen (doorspuien) werkt hierbij het best en zorgt voor een luchtsnelheid die tot vier keer hoger ligt dan bij ramen naast elkaar.

Uit het Hittebelevingsonderzoek van TAUW blijkt dat veel bewoners al op de juiste momenten ventileren. Tegelijkertijd laten de resultaten zien dat de gevolgen van niet of verkeerd ventileren groot kunnen zijn. Daarom blijft goede communicatie en ondersteuning, met name voor hitte-kwetsbare huurders, van groot belang.

Stand van zaken

Mechanische ventilatie

Mechanische ventilatie is doorgaans een afvoersysteem waarbij verse lucht via ventilatieroosters en kieren de woning binnenkomt. Tijdens een hitteperiode kan dit systeem overdag juist warme buitenlucht aanzuigen, wat leidt tot extra opwarming van de woning. ’s Avonds en ’s nachts kan het systeem wel bijdragen aan afkoeling.

Daarom zijn dagelijkse aanpassingen van de instellingen tijdens hitteperiodes essentieel. In de praktijk blijkt echter dat:

• niet alle bewoners weten hoe zij hun systeem moeten instellen;

• sommige systemen centraal worden aangestuurd, waardoor bewoners zelf geen invloed hebben.

Er is behoefte aan meer inzicht in de werking en kwetsbaarheden van mechanische ventilatie tijdens hitte, én aan een duidelijke handreiking voor corporaties en huurders.

Natuurlijke ventilatie

Natuurlijke ventilatie wordt uitgevoerd door bewoners door ramen en deuren, bij voorkeur tegenover elkaar, open te zetten wanneer het buiten koeler is dan binnen. Dit is een effectieve en laagdrempelige maatregel, maar niet altijd vanzelfsprekend.

Belemmeringen zijn onder andere:

• het ontbreken van geschikte ventilatievoorzieningen;

• woningen zonder tegenover elkaar liggende ramen;

• zorgen over inbraakveiligheid en geluid- insectenoverlast

Daarom is het belangrijk dat:

• architecten en ontwerpers bij nieuwbouw al in het ontwerp rekening houden met goede spuimogelijkheden;

• corporaties bewoners actief ondersteunen met duidelijke adviezen over ventileren en andere koelmaatregelen, met name vlak vóór en tijdens een hitteperiode.

Communicatie en ondersteuning

Steeds meer corporaties ondernemen actie bij aangekondigde hittegolven. Vaak gebeurt dit via flyers met adviezen. Een inspirerend voorbeeld (link?) is Staedion, dat samen met Elbow werkt aan hitte-alerts via de intercominstallatie van bewoners.

Er is echter behoefte aan:

• meer handelingsperspectief voor corporaties;

• inzicht in effectieve communicatievormen;

• specifieke aandacht voor laaggeletterden en hitte-kwetsbare bewoners, die niet altijd bereikt worden via standaard middelen.

Aansluiting bij het lokaal hitteplan

Steeds meer gemeenten beschikken over een lokaal hitteplan, dat gelijktijdig met het Nationaal Hitteplan wordt geactiveerd. Hierin worden afspraken gemaakt met organisaties die dicht bij kwetsbare doelgroepen staan, zoals GGD, Rode Kruis en zorg- en welzijnsorganisaties.

In een groeiend aantal gemeenten sluiten ook woningcorporaties aan, omdat zij relatief veel hitte-kwetsbare bewoners huisvesten. Ventilatie-adviezen en bewonerscommunicatie kunnen hiermee beter worden afgestemd en versterkt.

Investeringskosten

Ventileren zelf is kosteloos. Voor communicatie, ondersteuning en bewustwording van huurders is echter wel budget nodig. De kosten zijn afhankelijk van:

• de schaal van de communicatiecampagne;

• de gekozen communicatiemiddelen;

• de mate waarin bestaand communicatiebudget kan worden ingezet.